Gres, glazura i terakota: czym się różnią i gdzie położyć poszczególne rodzaje płytek

Wybór płytek ceramicznych w salonie sprzedaży często zaczyna się od koloru, wzoru i formatu. Z punktu widzenia trwałości podłogi lub ściany estetyka jest jednak dopiero drugim krokiem. Podstawowe znaczenie ma budowa płytki, technologia jej wypału oraz parametry fizyczne, które decydują o tym, jak materiał zachowa się pod naciskiem mebli, w kontakcie z wodą czy podczas zimowych mrozów.

Trzy najpopularniejsze pojęcia, z którymi spotyka się każdy kupujący, to gres, glazura oraz terakota. Choć potocznie wszystkie nazywa się kafelkami, to z technicznego punktu widzenia są to zupełnie różne wyroby ceramiczne o odmiennych właściwościach użytkowych. Zastosowanie niewłaściwego materiału w danym miejscu prowadzi do pękania płytek, wycierania szkliwa, powstawania trwałych plam, a w skrajnych przypadkach do odpadania okładziny po pierwszej zimie. Poniżej omawiamy techniczne różnice między tymi materiałami, opierając się na europejskich normach budowlanych oraz doświadczeniu doradców z salonów sprzedaży.

Czym różnią się te trzy materiały pod względem technologii produkcji

Różnice w parametrach użytkowych wynikają bezpośrednio ze składu surowcowego oraz warunków obróbki termicznej w piecach ceramicznych.

Gres porcelanowy

Gres produkowany jest ze szlachetnej mieszanki glin ilastych, kwarcu, skaleni oraz kaolinu. Całość prasuje się na sucho pod potężnym naciskiem hydraulicznym, sięgającym od 400 do 500 kilogramów na centymetr kwadratowy. Następnie uformowane płyty wypala się w temperaturze od 1200 do 1250 stopni Celsjusza. W tak wysokiej temperaturze dochodzi do niemal całkowitego spiekania składników, czyli tak zwanego zeszklenia czerepu. Z płytki zostają usunięte mikroskopijne pory powietrzne. W efekcie powstaje materiał jednolity, twardy jak granit, o znikomej absorpcji wilgoci.

Gres występuje w dwóch podstawowych odmianach:

• Gres techniczny (nieszkliwiony): barwiony w całej masie, o identycznej strukturze od wierzchu do spodu. Jeśli ulegnie zarysowaniu lub starciu, pod spodem znajduje się dokładnie taki sam materiał w tym samym kolorze.
• Gres szkliwiony: na spieczony czerep nakłada się warstwę dekoracyjnego szkliwa o dowolnym wzorze (imitacja drewna, marmuru, betonu). Płytka zyskuje odporność na plamy, lecz o jej odporności na zarysowania decyduje twardość samego szkliwa.

Glazura

Glazura, nazywana fachowo wyrobem fajansowym lub płytką ścienną monoporosa, powstaje z drobno zmielonej gliny z domieszkami węglanów. Prasuje się ją pod znacznie niższym ciśnieniem i wypala w temperaturze około 1000 do 1050 stopni Celsjusza. Jej czerep pozostaje porowaty i lekki. Płytka po wypale musi zostać pokryta szkliwem, które nadaje jej ostateczny kolor i chroni porowate podłoże przed bezpośrednim kontaktem z brudem. Glazura ma małą wytrzymałość mechaniczną, jest krucha i podatna na pęknięcia przy uderzeniu punktowym.

Terakota

Terakota to tradycyjna kamionka wytwarzana z oczyszczonej gliny, wypalana w temperaturze pośredniej, zazwyczaj między 1050 a 1150 stopni Celsjusza. Prasowanie odbywa się pod średnim ciśnieniem. Czerep terakoty po wypale ma barwę od jasnobeżowej po charakterystyczną ceglastoczerwoną. Jest bardziej zbity i odporny na obciążenia niż w przypadku glazury, ale znacznie bardziej porowaty niż w gresie. Powierzchnia terakoty niemal zawsze pokryta jest szkliwem matowym, półmatowym lub błyszczącym.

Nasiąkliwość wodna: klucz do mrozoodporności według normy PN-EN 14411

Podstawową normą regulującą klasyfikację płytek ceramicznych na rynku polskim i europejskim jest PN-EN 14411:2016-09 (Płytki ceramiczne: Definicje, klasyfikacja, właściwości, ocena i weryfikacja stałości właściwości użytkowych oraz znakowanie). Badanie samej nasiąkliwości wodnej opisuje norma PN-EN ISO 10545-3.

Nasiąkliwość wodna, oznaczana symbolem E, określa procentowy przyrost masy płytki po jej pełnym nasyceniu wodą w stosunku do masy suchego wyrobu. Im niższy wskaźnik E, tym materiał jest bardziej zwarty i mniej podatny na wnikanie cieczy.

Norma PN-EN 14411 dzieli płytki prasowane na sucho (oznaczane literą B) na następujące grupy:

• Grupa BIa (gres porcelanowy): nasiąkliwość E mniejsza lub równa 0,5%. Wartość ta oznacza niemal zerową porowatość otwartą. Zgodnie z normą PN-EN ISO 10545-12 materiały z tej grupy są w pełni mrozoodporne. Zamarzająca woda nie ma gdzie wniknąć, dzięki czemu kryształki lodu nie rozsadzają czerepu od środka.
• Grupa BIb (gres tradycyjny): nasiąkliwość E w przedziale od 0,5% do 3,0%. Materiał również uznaje się za mrozoodporny, stosowany na zewnątrz oraz w trudnych warunkach wilgotnościowych.
• Grupa BIIa: nasiąkliwość E od 3,0% do 6,0% (lepszej jakości terakota i płytki podłogowe). Płytki te nadają się wyłącznie do wnętrz.
• Grupa BIIb: nasiąkliwość E od 6,0% do 10,0% (standardowa terakota). Płytki o zauważalnej porowatości, przeznaczone do suchych lub umiarkowanie wilgotnych pomieszczeń mieszkalnych.
• Grupa BIII (glazura): nasiąkliwość E powyżej 10,0%, często sięgająca od 12% do nawet 18%. Materiał chłonie wodę jak cegła.

Z powyższego podziału wynika fundamentalna zasada wykonawcza: glazura grupy BIII nigdy nie może być stosowana na zewnątrz, na balkonach ani na nieogrzewanych poddaszach. Woda opadowa wnikająca pod szkliwo podczas pierwszego zimowego spadku temperatury poniżej zera zamarznie, zwiększy swoją objętość o około 9% i odspoi płytkę od kleju lub doprowadzi do odpryśnięcia warstwy szkliwionej.

Ścieralność powierzchniowa szkliwa: klasy PEI według normy PN-EN ISO 10545-7

Gdy wybierasz płytki na podłogę, drugim parametrem po nasiąkliwości jest odporność na ścieranie powierzchniowe. Dotyczy ona wyłącznie płytek szkliwionych (gresu szkliwionego oraz terakoty). Bada się ją metodą zdefiniowaną w normie PN-EN ISO 10545-7, polegającą na obracaniu na powierzchni płytki stalowych kulek i materiału ściernego przez określoną liczbę cykli. W ten sposób ustala się klasę PEI (od nazwy Porcelain Enamel Institute):

• Klasa PEI 1 (odporność do 150 obrotów): płytki o bardzo delikatnym szkliwie. Przeznaczone wyłącznie do pomieszczeń, w których chodzi się wyłącznie w obuwiu z miękką podeszwą lub boso, najczęściej sypialni czy prywatnych łazienek. W praktyce w tej klasie produkuje się głównie płytki ścienne.
• Klasa PEI 2 (odporność do 600 obrotów): powierzchnia odpowiednia do pomieszczeń mieszkalnych o małym natężeniu ruchu, gdzie rzadko wnosi się piasek z zewnątrz. Sprawdza się w pokojach dziennych, sypialniach oraz łazienkach.
• Klasa PEI 3 (odporność do 750 lub 1500 obrotów): uniwersalna klasa do większości pomieszczeń mieszkalnych. Dobrze znosi ruch w domowym obuwiu, nadaje się do kuchni, korytarzy wewnętrznych, salonów oraz toalet.
• Klasa PEI 4 (odporność do 2100, 6000 lub 12000 obrotów): podwyższona odporność na ścieranie. Niezbędna w strefach wejściowych, wiatrołapach, przedpokojach oraz na klatkach schodowych, gdzie na podeszwach butów regularnie wnosi się drobny piasek i drobiny kwarcu działające jak papier ścierny. Klasa polecana także do małych lokali usługowych i biur.
• Klasa PEI 5 (odporność powyżej 12000 obrotów): najwyższa odporność użytkowa. Płytki do miejsc o bardzo intensywnym ruchu pieszym: sklepów, urzędów, holów hotelowych i korytarzy użyteczności publicznej.

W przypadku gresu technicznego nieszkliwionego parametru PEI nie podaje się wcale, ponieważ płytka nie posiada warstwy szkliwa. Zamiast tego bada się ścieralność wgłębną według normy PN-EN ISO 10545-6. Ubytek objętości materiału dla gresu technicznego nie może przekraczać 175 milimetrów sześciennych. W warunkach domowych lub garażowych starcie takiego materiału jest praktycznie niemożliwe.

Rektyfikacja: faktyczna różnica między krawędzią ciętą a kalibrowaną

Klienci często pytają w salonach o płytki rektyfikowane, łącząc to pojęcie z układaniem powierzchni całkowicie bez fugi. Należy wyjaśnić tę kwestię precyzyjnie.

Płytki tradycyjne, nierektyfikowane, po wyjściu z pieca mają delikatnie zaokrąglone krawędzie (tak zwaną poduszkę). Wypał ceramiki zawsze wiąże się ze skurczem materiału o kilka procent. Z tego powodu fabryka sortuje płytki na kalibry, czyli grupy o zbliżonym rzeczywistym wymiarze, z tolerancją różnic wynoszącą do 1 lub 2 milimetrów między opakowaniami. Takie płytki wymagają ułożenia z tradycyjną spoiną o szerokości od 3 do 5 milimetrów, która optycznie maskuje drobne różnice w kalibrze.

Płytki rektyfikowane po zakończeniu procesu wypalania trafiają na specjalną linię obróbki mechanicznej. Ich brzegi są precyzyjnie ścinane lub szlifowane diamentowymi tarczami pod kątem dokładnie 90 stopni. Norma PN-EN ISO 10545-2 dopuszcza odchyłkę wymiarową dla płytek rektyfikowanych na poziomie zaledwie plus minus 0,2 milimetra w obrębie jednej partii.

Czy rektyfikacja pozwala na montaż bez fugi? Zdecydowanie nie. Układanie płytek na styk, bez spoiny, jest jednym z najcięższych błędów wykonawczych. Każdy budynek podlega mikrodrganiom i pracy konstrukcyjnej, a podkłady podłogowe (zwłaszcza z ogrzewaniem podłogowym) kurczą się i rozszerzają pod wpływem wahań temperatury. Spoina pełni funkcję dylatacji sprężystej przejmującej naprężenia. Rektyfikacja pozwala natomiast zmniejszyć szerokość fugi do minimum: bezpieczna, zalecana szerokość spoiny dla płytek rektyfikowanych wynosi od 1,5 do 2 milimetrów.

Gdzie co położyć: praktyczny przewodnik po pomieszczeniach

Aby ułatwić podjęcie decyzji zakupowej, zestawiliśmy konkretne rekomendacje materiałowe dla poszczególnych stref w domu i wokół niego.

Ściany w łazience i kuchni

Na ścianach nie występuje obciążenie ruchem pieszym ani ryzyko upadku ciężkich przedmiotów. W tych miejscach doskonale sprawdza się klasyczna glazura. Jest lżejsza od gresu, łatwiejsza w obróbce i wierceniu otworów pod baterie czy gniazdka, a jej szkliwo jest odporne na działanie chemii gospodarczej i kosmetyków (norma PN-EN ISO 10545-13, klasa GA). Nic nie stoi na przeszkodzie, aby na ścianie położyć również gres, szczególnie gdy zależy nam na kontynuacji tego samego wzoru z podłogi. Należy jednak pamiętać, że gres wymaga klejów o wyższej przyczepności (klasa C2) oraz diamentowych wierteł do twardych materiałów.

Podłoga w łazience i toalecie

Wymagany jest materiał odporny na wilgoć oraz zapewniający bezpieczeństwo na mokrej posadzce. Rekomendujemy gres szkliwiony lub dobrą terakotę o klasie ścieralności minimum PEI 3 oraz parametrze antypoślizgowości R10 (badanie kątowe metodą DIN 51130). W strefach prysznicowych typu walk-in bez brodzika warto zwrócić uwagę na klasę antypoślizgowości boso: minimum B według normy DIN 51097.

Podłoga w salonie i jadalni

W strefie dziennej panuje ruch w domowym obuwiu, lecz meble (krzesła z metalowymi nogami, stoliki) wywierają punktowy nacisk. Najlepszym wyborem jest gres szkliwiony o klasie ścieralności PEI 3 lub PEI 4. Jeśli podłoga posiada ogrzewanie podłogowe, gres wykazuje doskonałe przewodnictwo cieplne, przewyższając w tym względzie grubsze materiały tradycyjne.

Przedpokój, wiatrołap i korytarz wejściowy

To najbardziej wymagająca strefa wewnętrzna w każdym domu. Piasek, błoto pośniegowe i drobne kamienie wnoszone na podeszwach butów potrafią w ciągu kilku miesięcy zmatowić słabe szkliwo. Bezwzględnym standardem w tej strefie jest gres szkliwiony o klasie PEI 4 lub PEI 5, najlepiej o powierzchni matowej lub satynowej. Odradzamy w przedpokojach gresy polerowane na wysoki połysk: drobiny kwarcu powodują na nich widoczne mikrozarysowania, a po wniesieniu wody z deszczu poler staje się niebezpiecznie śliski (brak klasy antypoślizgowej).

Kotłownia, spiżarnia i garaż domowy

W pomieszczeniach gospodarczych estetyka ustępuje miejsca bezwzględnej odporności na uderzenia, upadki narzędzi i plamy z olejów. Bezkonkurencyjnym rozwiązaniem pozostaje gres techniczny nieszkliwiony o grubości 8 do 12 milimetrów. Posiada twardość w skali Mohsa na poziomie 8, nasiąkliwość poniżej 0,1% oraz jednolitą strukturę w całym przekroju.

Taras, balkon i schody wejściowe

Na zewnątrz budynków dopuszczalny jest wyłącznie gres mrozoodporny grupy BIa o nasiąkliwości E poniżej 0,5%, z parametrem antypoślizgowości R11. Terakota i glazura nie mają racji bytu na zewnętrznych konstrukcjach w polskiej strefie klimatycznej. O szczegółach doboru płyt na tarasy i balkony traktuje osobny artykuł w naszym poradniku.

Podsumowanie parametrów w pigułce

Parametr techniczny	Glazura ścienna	Terakota podłogowa	Gres szkliwiony	Gres techniczny
Grupa wg PN-EN 14411	BIII	BIIa / BIIb	BIa / BIb	BIa
Nasiąkliwość wodna (E)	powyżej 10%	od 3% do 10%	poniżej 0,5% (do 3%)	poniżej 0,1%
Mrozoodporność	brak	brak	pełna	pełna
Ścieralność (PEI)	nie dotyczy / PEI 1	PEI 2 do PEI 4	PEI 3 do PEI 5	nie dotyczy (bada się ubytek wgłębny)
Typowe przeznaczenie	ściany wewnątrz	podłogi mieszkalne	podłogi i ściany, tarasy	garaże, kotłownie, magazyny
Zalecana twardość	niska	średnia	wysoka (7 do 8 Mohs)	bardzo wysoka (8 Mohs)

Świadomy zakup płytek polega na dopasowaniu właściwości fizycznych wyrobu do obciążeń, jakie będą na niego oddziaływać przez kolejne kilkanaście lat. W razie wątpliwości przed złożeniem zamówienia zawsze warto zweryfikować kartę techniczną producenta i sprawdzić, do jakiej grupy według normy PN-EN 14411 został zakwalifikowany dany model.

---

Źródła techniczne i normy powołane w artykule:

1. Polski Komitet Normalizacyjny, norma PN-EN 14411:2016-09: Płytki ceramiczne: Definicje, klasyfikacja, właściwości, ocena i weryfikacja stałości właściwości użytkowych oraz znakowanie (grupy BIa, BIb, BIIa, BIIb, BIII). Adres źródła: https://sklep.pkn.pl/pn-en-14411-2016-09e.html
2. Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna, norma PN-EN ISO 10545-3:2018-08: Płytki ceramiczne: Część 3: Oznaczanie nasiąkliwości wodnej, porowatości otwartej, gęstości względnej pozornej oraz gęstości całkowitej. Adres źródła: https://sklep.pkn.pl/pn-en-iso-10545-3-2018-08e.html
3. Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna, norma PN-EN ISO 10545-7:2000: Płytki ceramiczne: Część 7: Oznaczanie odporności na ścieranie powierzchniowe płytek szkliwionych (klasyfikacja PEI od 1 do 5). Adres źródła: https://sklep.pkn.pl/pn-en-iso-10545-7-2000p.html
4. Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna, norma PN-EN ISO 10545-6:2012: Płytki ceramiczne: Część 6: Oznaczanie oporu na ścieranie wgłębne płytek nieszkliwionych. Adres źródła: https://sklep.pkn.pl/pn-en-iso-10545-6-2012p.html
5. Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna, norma PN-EN ISO 10545-12:1999: Płytki ceramiczne: Część 12: Oznaczanie mrozoodporności. Adres źródła: https://sklep.pkn.pl/pn-en-iso-10545-12-1999p.html
6. Niemiecki Instytut Normalizacyjny, norma DIN 51130:2014-02: Badanie właściwości przeciwpoślizgowych posadzek: Pomiar kąta pochylenia platformy najazdowej (klasy R9 do R13). Adres źródła: https://www.beuth.de/en/standard/din-51130/198755695
7. Instytut Techniki Budowlanej, Instrukcja ITB nr 448/2009: Warunki techniczne wykonania i odbioru robót budowlanych: Część B: Roboty wykończeniowe, Zeszyt 5: Okładziny ceramiczne i szklane. Adres źródła: https://www.itb.pl/instrukcje-i-wytyczne/